uit bd.nl (Brabants Dagblad) van 15 februari 2021:

De kritiek op de Participatiewet zwelt aan: veel plichten, nauwelijks rechten, de baankansen voor bijstandgerechtigden zijn amper verbeterd. Tilburg koos een andere koers. ,,Het systeem moet op de schop.”

Hij zocht het niet, maar vond het wel: ‘sociaal asiel in Oss’. ,,Ik begin hier langzaam weer mens te worden”, verzucht de uit Den Bosch afkomstige Ben Koot in zijn appartementje.
Een feestjaar werd 2020 voor weinigen, maar voor Koot (63) was het een verschrikking. Eind januari stond hij plots op straat nadat zijn beide ouders kort na elkaar waren overleden. Hij had ze de laatste jaren intensief verzorgd. ,,Ik zat door alle stress tegen een burn-out aan. Daardoor had ik verzuimd het overlijden van mijn vader – mijn appartement stond op zijn naam – te melden aan de huisbaas. Die zette me er vervolgens uit. Gelukkig had ik nog een paar duizend euro om me even te redden in een bed- en breakfast.”

Washandjes vouwen

In arren moede stapte Koot uiteindelijk binnen in een hal van Weener-XL, het werk- en ontwikkelbedrijf van de gemeente Den Bosch. Ja, hij kwam in aanmerking voor bijstand míts hij tekende voor het regiem van Aan de Slag. ‘Participatiewet oude-stijl’, Koot is niet de enige Bosschenaar die erover klaagt. Schamper: ,,Arbeidsritme opdoen met washandjes vouwen en dan een carrousel in van fake-baantjes die de gemeente loonkostensubsidie opleveren. Bij de gratie Gods werd me drie maanden uitstel gegund.”
Bij toeval kon Koot begin oktober terecht in een voormalige serviceflat in Oss. ‘Wat heeft u van ons nódig?’, luidde daar de vraag van zijn gemeentelijk contactpersoon. Vol begrip was die, hij had net zelf een ouder verloren. ,,Ik moest eerst maar eens de tijd nemen. Als ik eraan toe was kon ik misschien eens kijken of ik iets kon betekenen in het wijkcentrum?” Koot viel zowat van zijn stoel. ,,Een wereld van verschil op een slordige twintig kilometer van elkaar.”
Bosschenaar Ben Koot vond ‘sociaal asiel’ in Oss. ,,Ik begin langzaam weer mens te worden.”

Fors verschil in uitvoering

Oss is een van de tien gemeenten die sinds 2018 experimenteren met een evenwichtiger uitvoering van de Participatiewet. Tilburg nam het voortouw met zijn Vertrouwensexperiment. Den Bosch startte – na een motie in de gemeenteraad – op de valreep met een aparte, smalle variant: bijstandsgerechtigden mochten bijverdiensten behouden. Maar in december ging daar de stekker er weer uit. Mislukt, concludeerden Burgemeester en Wethouders, 6,5 ton armer.
Gemeenten zijn uitvoerder van de Participatiewet, maar er is fors verschil in de manier waarop ze dat doen, constateert Ruud Muffels, hoogleraar arbeidsmarkt en sociale zekerheid aan Tilburg University. ,,De ene is een stuk strenger dan de andere.” Muffels coördineerde onderzoek naar genoemde tien experimenten en rapporteerde erover in de recente studie: ‘streng maar onrechtvaardig – de bijstand gewogen’.
We onderzoe­ken de mogelijk­heid van een basisbaan. Daarbij hoort een gewoon salaris, want iedereen heeft recht op werk en zinvolle tijdsbeste­ding die loont
Esmah Lahlah, wethouder bestaanszekerheid, Tilburg
Een groep onderzoekers houdt daarin 50 jaar bijstand tegen het licht. Ze schetsen een voortdurend zoeken naar evenwicht tussen solidariteit en een harde aanpak. Conclusie over de Participatiewet van toenmalig PvdA-minister Lodewijk Asscher: prima uitgangspunt dat je een tegenprestatie levert voor je uitkering. Maar de balans is scheef: een keurslijf van plichten en regels, amper aandacht voor rechten en kansen. ,,De menselijke maat ontbreekt”, stelt Muffels. Ook het Sociaal Cultureel Planbureau trok een harde conclusie: ondanks economische voorspoed heeft de wet nauwelijks geleid tot betere baankansen voor de 440.000 Nederlanders in de bijstand.

Naast mensen staan, niet ertegenover

Tilburg voegt zich in het koor dat roept om een radicale verandering van het systeem. Deze gemeente is, binnen de grenzen van de wet, met het Vertrouwensexperiment al een radicaal andere koers ingeslagen. Niet langer achterdocht is leidend, het is immers een beperkte groep die echt niet wil en die willens en wetens de boel bedondert. Wég met het idee dat eenieder met gezwinde spoed richting betaalde baan moet, bij voorkeur in een straf regiem. Het treinenschuurproject was er in het verleden zelf nota bene een berucht voorbeeld van.
Onder de noemer ‘Tilburg investeert in Perspectief’ knoopt de gemeente successievelijk het gesprek aan met elke bijstandsgerechtigde: 6995 waren er dat per 1 januari jongstleden, de voormalige textielstad kent met 36 per 1000 inwoners het hoogste percentage van Brabant (vergelijk Den Bosch 26 per 1000, bron: CBS). Allen hebben of krijgen ze een klantregisseur die erop getraind is om náást in plaats van tegenover hen te staan.

Achter de geraniums

,,Niet vanuit het idee dat jij je hand ophoudt en daar willen we zo snel mogelijk vanaf”, zegt verantwoordelijk wethouder Esmah Lahlah. ,,Maar: wat past bij jou en jouw talenten? Wat kunnen we samen doen om weer perspectief te krijgen?”
Veel regels, weinig hulp
-De Participatiewet is ingegaan op 1 januari 2015. De wet verving de Wet Werk en Bijstand, de Wet Sociale Werkvoorziening en de Wajong.
-Hoofddoel: zoveel mogelijk mensen naar betaald werk leiden, zo nodig met ondersteuning. Is betaald werk niet mogelijk dan is vrijwilligerswerk een optie.
-Wie niet in eigen levensonderhoud kan voorzien, kan – bij wijze van laatste vangnet – een bijstandsuitkering krijgen. De gemeente mag een tegenprestatie opleggen: onbetaald nuttige maatschappelijk werk verrichten.
-Wie bijstand ontvangt moet zoeken naar passend werk en meewerken aan re-integratie, bijvoorbeeld via beschut werk. De gemeente mag dan ook eisen stellen aan bijvoorbeeld je haardracht of kleding.
-Een aantal gemeenten oordeelde dat de wet mensen vaak eerder dwars zat dan hielp. Tilburg was een van de vier gemeenten die in 2018 toestemming kregen voor een experiment: minder regels, intensieve begeleiding, bijverdiensten behouden. Het resultaat overtuigde toenmalig VVD-staatssecretaris Tamara van Ark niet: te weinig mensen vonden (deeltijd)werk.
-Het Sociaal Cultureel Planbureau oordeelde in november dat de wet de beoogde doelen niet heeft behaald. De baankansen voor mensen in de bijstand namen amper toe. Het stelsel bevat ‘onvoldoende handvatten, prikkels en garanties om de meest kwetsbare groepen kansen te bieden’, aldus het SCP.
En daar bloeien mensen van op. Miranda Hollants (54) was naar eigen zeggen ‘een zielig vogeltje’ toen ze in 2018 instapte in het Vertrouwensexperiment. Lang werkte ze bij verzekeraar Interpolis tot de zorg voor haar ernstig zieke moeder haar te zeer in beslag nam. Tien jaar zat ze vooral achter de geraniums. De Sociale Dienst vertelde haar dat ze moest vergeten ooit nog op haar oude niveau te werken. ,,Ik viel in een diep gat, werd somber en steeds eenzamer.” Maar aan de hand van klantregisseur Ingeborg Biemans kreeg ze geleidelijk haar zelfvertrouwen terug. Nu heeft ze een leuke baan bij Teleperformance.
Miranda Hollants bloeide weer op toen ze deelnam aan het Vertrouwensexperiment.

Persverse prikkel: vooral investeren in kansrijken

Maar betaald werk is geen heilig doel. Lahlah spreekt van een ‘perverse prikkel’ in de wet. Gemeenten hebben er baat bij vooral te investeren in mensen die kans maken op de steeds veeleisender arbeidsmarkt: kost het minst, bespaart het meest. ,,Onze gemeenteraad heeft zelf geld vrijgemaakt om op maat te doen wat nodig is voor de complete, zeer diverse groep mensen.”
Ongeveer de helft vindt moeilijk of nooit meer een reguliere baan, denkt de wethouder. ,,Ook hen laten we niet in de steek. Want dat leidt tot inactiviteit en niets is slechter dan dat; mensen worden er ongelukkig van, ziek en depressief. En dat betekent ook weer hoge zorgkosten.”

Voor flinke groep loont het niet om te gaan werken

Voor deze mensen onderzoekt Tilburg de mogelijkheid van een ‘basisbaan’, Groningen experimenteert er al mee. ,,Maatschappelijke taken genoeg”, zegt Lahlah, ,,maaltijdbezorging, extra hulp in de klas, afval opruimen. Daarbij hoort een gewoon salaris, want iedereen heeft recht op werk en zinvolle tijdsbesteding die loont.”
Als het aan de wethouder ligt, wordt die basisbaan onderdeel van landelijk beleid. In tweets riep ze Den Haag al op ‘het hele systeem op de schop te nemen’. Om te beginnen moet de bijstandsuitkering omhoog in plaats van stapsgewijs omlaag. ,,Vooral gezinnen met kinderen komen niet rond en vervallen in armoede.” Een uitstroompremie zou werken in deeltijd moeten stimuleren. ,,Voor een flinke groep mensen loont het nu niet om aan de slag te gaan: ze zien hun inkomen zelfs dálen doordat ze hun toeslagen verliezen.”

Bijstand moet individueel recht zijn

Bijstand zou bovendien een individueel recht moeten zijn. ,,In een land dat is gericht op economische zelfstandigheid en keuzevrijheid is het gek dat je uitkering afhankelijk is van je huishouden”, zegt Lahlah. ,,Gek dat je een nieuwe partner moet vragen om financieel zorg voor je te dragen. En dat je je kinderen op hun 18de maar beter het huis uit kunt zetten omdat anders je uitkering omlaag gaat.”
Slaat de balans op die manier niet door naar de rechten? Lahlah is er niet bang voor. ,,Als je een relatie opbouwt met je inwoners, kun je ook sneller bijsturen als het een verkeerde kant dreigt op de gaan. Dan kun je mensen ook wijzen op hun plichten.”

Aanspreken op regels

Hoogleraar Muffels wijst erop dat in de gemeentelijke experimenten 10 à 15 procent van de deelnemers sancties kreeg opgelegd. ,,Maar dat kwam lang niet altijd door fraude, vaker lag de oorzaak in onwetendheid over de regels.” Oprechte aandacht gaat volgens hem juist samen met streng zijn. ,,Dat móet je ook zijn voor diegenen die kwaad willen. In een eerlijk gesprek kun je iemand ook aanspreken op de regels, dan wordt dat ook geaccepteerd.”